و ترسى كه انسان را متوجه مسئوليتهاى مختلفش مىسازد . در مرحله بعد حالت نرمش و پذيرش سخن حق به او مىبخشد و به دنبال آن آرامش مىيابد . اين حالت دوگانه كه مراحل مختلف و منازل « سلوك الى اللَّه » را نشان مىدهد كاملا قابل درك است ، آيات غضب و مقام انذار پيامبر ص دلها را به لرزه در مىآورد سپس آيات رحمت به آن آرامش مىدهد . انديشه در ذات حق و مساله ابديت و ازليت و نامتناهى بودن ذات پاك او انسان را در وحشت فرو مىبرد كه چگونه مىتوان او را شناخت ، اما مطالعه آثار و دلائل آن ذات مقدس در آفاق و انفس به او نرمش و آرامش مىبخشد ( 1 ) . تاريخ اسلام پر است از نشانه‌هاى نفوذ عجيب قرآن در دلهاى مؤمنان و حتى غير مؤمنان كه قلبهايى آماده داشتند ، و اين نفوذ و جذبه فوق العاده دليل روشنى است بر اينكه اين كتاب از طريق وحى نازل شده است . در حديثى از « اسماء » نقل شده كه مىگويد : كان اصحاب النبى حق اذا قرء عليهم القرآن - كما نعتهم اللَّه - تدمع اعينهم و تقشعر جلودهم ! : « ياران پيامبر هنگامى كه قرآن بر آنها تلاوت مىشد - همانگونه كه خدا آنها را توصيف كرده است - چشمهايشان اشكبار مىگشت و لرزه بر اندامشان مىافتاد » ( 2 ) و ( 3 ) .

--> ( 1 ) « تقشعر » از ماده « قشعريره » است كه ارباب لغت و مفسران ، معانى مختلفى براى آن ذكر كرده‌اند كه چندان از هم دور نيست ، بعضى آن را به معنى جمع شدن پوست تن ( حالتى كه به هنگام ترس به انسان دست مىدهد ) و بعضى به معنى لرزشى كه بر اندام در اين هنگام مىافتد دانسته‌اند ، بعضى آن را به معنى راست شدن مو بر بدن مىدانند ، و در حقيقت همه اينها لازم و ملزوم يكديگر است ( به مفردات راغب ، لسان العرب ، تفسير كشاف ، تفسير روح المعانى و قرطبى مراجعه شود ) . ( 2 ) تفسير « قرطبى » جلد 8 صفحه 5693 . ( 3 ) در باره نفوذ فوق العاده آيات قرآن روايات متعددى در جلد سوم تفسير نمونه صفحه 3 به بعد آورده‌ايم .